MERT ÖZKURT

"Dermokozmetik", eczanelerde satılan ve cilt bilimi dikkate alınarak geliştirildiği belirtilen bakım ürünleri için kullanılan bir terimdir. Ancak yasal olarak ayrı bir ürün grubu değildir. Avrupa Birliği'nin 1223/2009 sayılı Kozmetik Ürünler Tüzüğü, cildi temizlemek, korumak ve iyi durumda tutmak amacıyla kullanılan ürünleri "kozmetik ürün" olarak tanımlar ve "dermokozmetik" diye ayrı bir kategori içermez [1]. Türkiye'de 2023'te yürürlüğe giren Kozmetik Ürünler Yönetmeliği de bu AB tüzüğü dikkate alınarak hazırlanmıştır ve aynı tanımı kullanır [2]. Yani eczanede satılan bir nemlendirici de, markette satılan bir nemlendirici de yasal olarak kozmetiktir; terimin kendisi bir kalite veya etkinlik güvencesi vermez [3]. Ürün seçerken bakılması gereken, ambalajdaki içerik listesi ve o içeriklerin arkasındaki kanıttır.

 

CİLT TİPİ SINIFLANDIRMASI NE KADAR BİLİMSEL?

 

"Normal, kuru, yağlı, karma" sınıflandırması pratikte yararlıdır, ancak yaklaşık bir asırdır pek değişmemiş, kaba bir ayrımdır [4]. Dermatolog Leslie Baumann'ın geliştirdiği Baumann Cilt Tipi Göstergesi, cildi dört eksende değerlendirir: kuru–yağlı, hassas–dayanıklı, lekelenmeye eğilimli–eğilimsiz ve kırışıklığa eğilimli–eğilimsiz. Bu eksenlerin birleşimiyle 16 cilt tipi tanımlanır [4]. Bu yaklaşım, hassasiyetin ayrı bir özellik olduğunu, yani yağlı bir cildin de hassas olabileceğini gösterdiği için değerlidir. Sınırlılığı ise bir anket olmasıdır: Endonezya'da 150 kişiyle yapılan bir doğrulama çalışmasında anketin iki sürümü arasındaki uyum yalnızca orta düzeyde bulunmuştur [5]. Cilt tipi ayrıca mevsime, yaşa, hormonlara ve kullanılan ürünlere göre değişebilir.

 

Sık karıştırılan bir nokta: Fitzpatrick sınıflaması (Tip I–VI) bir cilt tipi değil, fototiptir. Cildin güneşte ne kadar kolay yandığını ve bronzlaştığını tanımlar; cildin yağlı ya da kuru olmasıyla ilgisi yoktur [6].

 

CİLT TİPİNİZİ NASIL ANLARSINIZ?

 

• Normal cilt: Belirgin gerginlik veya parlama yoktur.

• Kuru cilt: Gerginlik hissi, pullanma ve matlık olur.

• Yağlı cilt: Yüzün genelinde parlama ve belirgin gözenekler görülür.

• Karma cilt: Alın, burun ve çenede (T bölgesi) parlama, yanaklarda normal veya kuru görünüm olur.

• Hassas cilt: Uzmanların ortak tanımına göre hassas cilt; normalde rahatsızlık vermemesi gereken uyaranlara karşı batma, yanma, kaşıntı veya karıncalanma gibi hoş olmayan duyuların görüldüğü bir durumdur. Cilt normal görünebilir ya da kızarabilir; en sık yüzde görülür. Bu belirtiler başka bir cilt hastalığıyla açıklanamaz [7].

 

HER CİLDİN İHTİYACI OLAN TEMEL RUTİN

 

1. Temizleme: Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD), yüzün günde en fazla iki kez ve terledikten sonra, ılık suyla ve alkol içermeyen, aşındırıcı olmayan nazik bir temizleyiciyle parmak uçlarıyla yıkanmasını önerir. Ovalamak cildi tahriş eder [8].

 

2. Nemlendirme: Temizlemeden sonra cilt kuru veya kaşıntılıysa nemlendirici sürülmesi önerilir [8]. Kuru ciltte daha yoğun, yağlı ciltte daha hafif kıvamlı ürünler genellikle daha rahat kullanılır. En uygun nemlendirici, cildinizin tolere ettiği ve düzenli kullanabildiğiniz üründür.

 

3. Güneşten korunma: AAD; UVA ve UVB'ye karşı koruyan geniş spektrumlu, en az SPF 30 ve suya dayanıklı bir güneş koruyucu önerir. Ürün dışarı çıkmadan yaklaşık 15 dakika önce kuru cilde sürülmeli, yaklaşık iki saatte bir ve yüzme ya da terleme sonrasında yenilenmelidir. AAD'ye göre yetişkinlerin açıkta kalan cildi için yaklaşık bir shot bardağı (30 ml) kadar ürün gerekir [9]. Ambalajdaki SPF değeri, laboratuvarda cm² başına 2 mg ürün sürülerek ölçülür. Ancak gerçek hayatta insanlar bunun ancak yarısı ile beşte biri arasında (yaklaşık 0,4–1 mg/cm²) ürün sürer ve bu durumda sağlanan koruma etikettekinden belirgin biçimde düşük olur [10]. Bu nedenle ürünü cömert sürmek ve kısa süre sonra ikinci kat uygulamak önemlidir [10].

 

CİLT TİPİNE GÖRE İÇERİKLER VE KANIT DÜZEYİ

 

• Gliserin (kuru cilt): Cildin nemini tutan (nem çekici) en iyi bilinen içeriklerden biridir. Derlemelere göre cildin nem düzeyini ve bariyer işlevini destekler, kuru ve atopik ciltte yarar sağlar [11].

• Seramidler (kuru, hassas cilt): Cilt bariyerinin doğal yapı taşlarıdır. Atopik dermatitte yapılan bir meta-analizde seramidli nemlendiricilerle hastalık şiddeti skoru diğer nemlendiricilere göre biraz daha fazla iyileşmiş, ancak su kaybı ölçümünde anlamlı fark bulunmamıştır. Meta-analiz yalnızca beş çalışmaya dayanmaktadır [12]. Egzemalı ciltte bakım için "Egzema" yazımıza bakabilirsiniz.

• Hyalüronik asit (kuru cilt): 36 yaşlı katılımcıyla yapılan küçük bir randomize çalışmada düşük molekül ağırlıklı hyalüronik asitli losyon, dört hafta sonunda cilt nemini ürün içermeyen losyona göre artırmıştır [13]. Yaşlanma karşıtı etkilere ilişkin derlemelerin bir kısmı üretici firma tarafından desteklenmiştir [14].

• Niasinamid (yağlı, karma cilt): %2 niasinamidli nemlendiriciyle yapılan iki küçük çalışmada (100 ve 30 kişi, 4–6 hafta) yüz yağlanmasının bazı ölçümlerinde azalma bildirilmiştir; ancak sonuçlar iki grupta tutarlı değildir [15].

• Salisilik asit (yağlı, akneye eğilimli cilt): AAD'nin 2024 akne rehberi salisilik asidi yalnızca "koşullu" düzeyde önermektedir; yani kanıtı orta veya sınırlıdır [16]. Akne hakkında ayrıntı için "Akne (Sivilce) Neden Olur?" yazımıza bakabilirsiniz.

• Retinoidler (akne, cilt yaşlanması): Aynı rehber, cilde uygulanan retinoidleri akne tedavisinde güçlü düzeyde önermektedir [16]. Retinoidler başlangıçta kuruluk ve tahrişe yol açabilir; düşük sıklıkla başlanması uygundur. Gebelik uyarısı: Bir meta-analiz, gebeliğin ilk üç ayında cilde uygulanan retinoidlerle doğum kusurlarında anlamlı artış saptamamış, ancak verilerin gebelikte kullanımı haklı çıkaracak güçte olmadığını vurgulamıştır [17]. Gebelik planlayan, gebe veya emziren kişiler retinoid içeren ürünleri hekime danışmadan kullanmamalıdır. Lekeler için "Ciltte Leke Neden Olur?" yazımıza bakabilirsiniz.

• Pantenol (hassas, tahriş olmuş cilt): Nemlendirici ve bariyer destekleyici etkileri olduğu bildirilmektedir. Ancak bu konudaki kapsamlı derlemenin yazarlarının çoğu üretici firma çalışanıdır ve çalışma firma tarafından desteklenmiştir [18].

 

HASSAS CİLTTE PARFÜM VE KONTAKT ALERJİ

 

Parfüm (koku verici maddeler), dünya genelinde kontakt alerjinin sık nedenlerinden biridir. Tek bir ürün bile çok sayıda farklı koku maddesi içerebilir; bitkisel kaynaklı "doğal" karışımlar da alerji yapabilir [19]. Hassas veya alerjiye eğilimli ciltte parfümsüz ve içerik listesi kısa ürünler tercih edilebilir. Tekrarlayan kızarıklık ve kaşıntıda hangi maddeye alerji olduğu ancak dermatologun yapacağı yama testiyle anlaşılabilir [19].

 

YENİ BİR ÜRÜNE BAŞLARKEN

 

• Ön deneme yapın: AAD, yeni ürünün önce bozuk para büyüklüğünde bir alana (kolun iç yüzü veya dirsek içi) 7–10 gün boyunca günde iki kez sürülmesini önerir. Kızarıklık, kaşıntı veya şişlik olmazsa ürün kullanılabilir. Tepki olursa ürün hemen yıkanmalı ve bir daha kullanılmamalıdır [20].

• Tek seferde bir yeni ürün: Aynı anda birden fazla ürüne başlanırsa tepkinin hangisinden kaynaklandığı anlaşılamaz [20].

• Bazı içerikler (ör. retinol, glikolik asit) hassas ciltte geçici tahriş yapabilir [20].

 

KANITI SINIRLI OLAN NOKTALAR

 

• Cilt tipi testleri: Evde yapılan gözlem ve anketler yol gösterir, ancak kesin bir ölçüm değildir [5].

• "Dermokozmetik" etiketi: Yasal bir kategori olmadığı için tek başına etkinlik kanıtı sayılmaz [1, 3].

• Hyalüronik asit, niasinamid ve pantenol: Çalışmaların çoğu küçük ve kısa sürelidir; bir kısmı üretici destekli ya da finansmanı belirtilmemiştir [13–15, 18].

 

NE ZAMAN DOKTORA BAŞVURMALI?

 

• Bir ürünü bıraktıktan sonra geçmeyen ya da şiddetli kızarıklık, şişlik veya kabarcık varsa [20]

• İltihaplı, ağrılı ya da iz bırakan sivilceler varsa

• Ciltte yeni çıkan, şekli veya rengi değişen bir leke ya da ben varsa

• Gebelikte veya emzirme döneminde cilt bakım ürünü seçerken

 

Cilt tipinize ve ihtiyacınıza uygun ürünü seçmek için eczacınıza danışabilirsiniz.

 

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

 

KAYNAKLAR

 

[1] Regulation (EC) No 1223/2009 of the European Parliament and of the Council on cosmetic products, Article 2(1)(a). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2009/1223/oj

[2] Kozmetik Ürünler Yönetmeliği. Resmî Gazete, 8 Mayıs 2023, Sayı 32184 (Mükerrer); madde 4 (tanımlar) ve madde 37 (AB mevzuatına uyum). https://www.mevzuat.gov.tr

[3] Georgescu C, Bartoletti E. Cosmetics, dermocosmetics and cosmeceuticals in aesthetic medicine: what we have never asked, and why it matters. A clinical perspective. Aesthetic Medicine. 2026;12(1). https://doi.org/10.57662/am.2026.18475

[4] Baumann L. Understanding and treating various skin types: the Baumann Skin Type Indicator. Dermatol Clin. 2008;26(3):359–373. https://doi.org/10.1016/j.det.2008.03.007

[5] Batubara IS, Sitohang IBS, Widaty S, et al. Validity, reliability, and comparison of the Indonesian version of two Baumann Skin Type Indicator (BSTI) questionnaires. PLoS One. 2026;21(4):e0343028. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0343028

[6] Fitzpatrick TB. The validity and practicality of sun-reactive skin types I through VI. Arch Dermatol. 1988;124(6):869–871. https://doi.org/10.1001/archderm.124.6.869

[7] Misery L, Ständer S, Szepietowski JC, et al. Definition of sensitive skin: an expert position paper from the Special Interest Group on Sensitive Skin of the International Forum for the Study of Itch. Acta Derm Venereol. 2017;97(1):4–6. https://doi.org/10.2340/00015555-2397

[8] American Academy of Dermatology (AAD). Face washing 101. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-basics/care/face-washing-101

[9] American Academy of Dermatology (AAD). Sunscreen FAQs. https://www.aad.org/media/stats-sunscreen

[10] Petersen B, Wulf HC. Application of sunscreen – theory and reality. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2014;30(2–3):96–101. https://doi.org/10.1111/phpp.12099

[11] Fluhr JW, Darlenski R, Surber C. Glycerol and the skin: holistic approach to its origin and functions. Br J Dermatol. 2008;159(1):23–34. https://doi.org/10.1111/j.1365-2133.2008.08643.x

[12] Nugroho WT, Sawitri S, Astindari A, et al. The efficacy of moisturisers containing ceramide compared with other moisturisers in the management of atopic dermatitis: a systematic literature review and meta-analysis. Indian J Dermatol. 2023;68(1):53–58. https://doi.org/10.4103/ijd.ijd_991_22

[13] Muhammad P, Novianto E, Setyorini M, et al. Effectiveness of topical hyaluronic acid of different molecular weights in xerosis cutis treatment in elderly: a double-blind, randomized controlled trial. Arch Dermatol Res. 2024;316(6):329. https://doi.org/10.1007/s00403-024-03003-2

[14] Bravo B, Correia P, Gonçalves Junior JE, Sant'Anna B, Kerob D. Benefits of topical hyaluronic acid for skin quality and signs of skin aging: from literature review to clinical evidence. Dermatol Ther. 2022;35(12):e15903. https://doi.org/10.1111/dth.15903 (üretici destekli)

[15] Draelos ZD, Matsubara A, Smiles K. The effect of 2% niacinamide on facial sebum production. J Cosmet Laser Ther. 2006;8(2):96–101. https://doi.org/10.1080/14764170600717704

[16] Reynolds RV, Yeung H, Cheng CE, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2024;90(5):1006.e1–1006.e30. https://doi.org/10.1016/j.jaad.2023.12.017

[17] Kaplan YC, Ozsarfati J, Etwel F, Nickel C, Nulman I, Koren G. Pregnancy outcomes following first-trimester exposure to topical retinoids: a systematic review and meta-analysis. Br J Dermatol. 2015;173(5):1132–1141. https://doi.org/10.1111/bjd.14053

[18] Proksch E, de Bony R, Trapp S, Boudon S. Topical use of dexpanthenol: a 70th anniversary article. J Dermatolog Treat. 2017;28(8):766–773. https://doi.org/10.1080/09546634.2017.1325310 (üretici destekli)

[19] Sukakul T, Bruze M, Svedman C. Fragrance contact allergy – a review focusing on patch testing. Acta Derm Venereol. 2024;104:adv40332. https://doi.org/10.2340/actadv.v104.40332

[20] American Academy of Dermatology (AAD). How to test skin care products. https://www.aad.org/public/everyday-care/skin-care-secrets/prevent-skin-problems/test-skin-care-products