MERT ÖZKURT

Aromaterapi, bitkilerden elde edilen uçucu yağların sağlık ve iyi oluş amacıyla kullanılmasıdır. Uçucu yağlar çoğunlukla koklanarak ya da seyreltilerek cilde uygulanarak kullanılır [1]. Uçucu yağlar, bitkiden elde edilen çok yoğun ve güçlü karışımlardır. Doğal olmaları zararsız oldukları anlamına gelmez. Bu yazıda uçucu yağların güvenli kullanımını ve bilimsel kanıtın neyi gösterip neyi göstermediğini özetliyoruz.

 

UÇUCU YAĞ VE TAŞIYICI YAĞ ARASINDAKİ FARK

 

• Uçucu yağlar: Lavanta, nane, okaliptüs, çay ağacı gibi bitkilerden elde edilir. Havada kolayca buharlaşır. Kimyasal yapıları, mutfakta kullandığımız yağlardan farklıdır [1]. Çözücü kimyasallar kullanılarak elde edilen ürünler gerçek uçucu yağ kabul edilmez [1].

• Taşıyıcı yağlar: Badem, jojoba gibi bitkisel yağlardır. Uçucu yağı cilde uygulamadan önce seyreltmek için kullanılır. Örneğin aromaterapi masajında uçucu yağ bir taşıyıcı yağ içinde seyreltilir [1].

 

AROMATERAPİDE KULLANIM YOLLARI

 

• Koklama (inhalasyon): Oda difüzörüyle dolaylı olarak ya da kişisel bir inhalerle doğrudan koklanabilir [1]. Difüzör kullanırken ortamı havalandırmak ve cihazı uzun süre kesintisiz çalıştırmamak genel bir önlemdir.

• Cilde uygulama: Uçucu yağlar cilde genellikle seyreltilerek uygulanır [1]. Uçucu yağlara bağlı cilt alerjilerinin çoğu, saf yağın ya da yüksek yoğunluklu ürünlerin cilde sürülmesiyle ortaya çıkar [2]. Bu nedenle uçucu yağ cilde seyreltilmeden sürülmemelidir. Uygun seyreltme oranı yağa, uygulanacak bölgeye ve kişiye göre değişir. Eczacınıza danışabilirsiniz.

 

GÜVENLİ KULLANIM İÇİN BİLİNMESİ GEREKENLER

 

1. Cilt alerjisi (kontakt alerji) gelişebilir. Bilimsel literatürde yaklaşık 80 uçucu yağın kontakt alerjiye yol açtığı bildirilmiştir. Bunlar arasında çay ağacı, portakal, ylang-ylang ve karanfil yağı da vardır [2]. Alerji bir kez geliştiğinde, aynı yağa ya da benzer bileşenler içeren başka yağlara ve parfümlere karşı da tepki görülebilir [2]. Alerji yalnızca aromaterapi yapan kişilerde değil, masaj yapan profesyonellerde de mesleki olarak gelişebilir [2].

 

2. Eskiyen ve havayla temas eden yağ daha alerjik hale gelebilir. Lavanta yağı üzerinde yapılan bir çalışmada, havayla temas eden yağın oksitlendiği ve güçlü alerji yapan bileşenler oluştuğu gösterilmiştir [3]. Uçucu yağların bozulmasında sıcaklık, ışık ve oksijen en önemli etkenlerdir [4]. Bu nedenle şişenin kapağını sıkıca kapatmak, yağı serin ve ışık almayan bir yerde saklamak önemlidir.

 

3. Bergamot ve bazı narenciye yağları güneşle birlikte cilt yanığı yapabilir. Bergamot yağı, bergapten adlı ve ışığa duyarlılık yapan bir madde içerir. Bu yağ cilde temas ettikten sonra güneş ya da solaryum ışığına maruz kalan iki kişide içi sıvı dolu kabarcıklarla seyreden yanık benzeri reaksiyonlar bildirilmiştir. Hastalardan birinde yağ cilde sürülmemiş, saunada buharlaştırılmıştır [5]. Narenciye yağlarının cilde uygulanıp ardından güneşe çıkılmasıyla oluşan bu tür reaksiyonlar resmi kaynaklarda da bildirilmektedir [1]. Bu yağları uyguladığınız bölgeyi güneşten koruyun.

 

4. Uçucu yağlar ağızdan alınmamalı ve çocuklardan uzak saklanmalıdır. Avustralya'da bir zehir danışma merkezine dört yılda bildirilen 4.412 uçucu yağ maruziyetinin %63'ü 15 yaş altı çocuklarda görülmüştür. Vakaların yaklaşık yarısı 1–4 yaş arası küçük çocuklardır [6]. Olayların %80'i kazara olmuştur. Bazı vakalarda uçucu yağ, öksürük şurubu gibi sıvı bir ilaçla karıştırılarak yanlışlıkla içirilmiştir [6]. En sık bildirilen yağ okaliptüs yağıdır [6]. Çocuklarda okaliptüs yağı yutulmasıyla ilgili bir hastane çalışmasında bilinç bulanıklığı, kusma ve denge kaybı görülmüştür. Birkaç mililitre gibi küçük miktarlar bile belirtilere yol açabilmiştir [7]. Bu nedenle uçucu yağları ilaçlardan ayrı ve çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklayın [6]. Yutma durumunda vakit kaybetmeden 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (UZEM) arayın.

 

5. Küçük çocuklarda okaliptüs ve nane yağına dikkat. Okaliptüs yağının ana bileşeni 1,8-sineol (ökaliptol), nane yağının ana bileşeni ise mentoldür. Avrupa İlaç Ajansı (EMA), okaliptüs yağı içeren ilaçların 30 aylıktan küçük çocuklarda gırtlak spazmı (larenks spazmı) riski nedeniyle kullanılmamasını, havale geçirmiş çocuklarda da kullanılmamasını belirtmektedir [8]. Nane yağı içeren ilaçlar için de 2 yaş altında kullanılmaması gerektiği belirtilir. Ayrıca nane yağının solunduğunda nefes durması ve hava yollarında daralma gibi yan etkileri bildirilmiştir [9]. Bu değerlendirmeler ilaç ürünleri için yapılmıştır. Ancak aynı yağları içeren aromaterapi ürünlerinde de bebek ve küçük çocukların yüzüne, burnuna yakın uygulama yapılmamalıdır.

 

6. Hamilelik ve emzirme döneminde dikkatli olun. EMA, lavanta yağı için hamilelik ve emzirme döneminde güvenliliğin gösterilmediğini, yeterli veri olmadığından bu dönemlerde kullanılmasının önerilmediğini belirtmektedir [10]. Diğer pek çok uçucu yağ için de yeterli veri yoktur. Hamilelik ve emzirme döneminde uçucu yağ kullanmadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın.

 

7. Evcil hayvanlar, özellikle kediler, risk altındadır. ABD ve Kanada'da on yıl boyunca bildirilen 443 vakalık bir çalışmada, saf çay ağacı yağının kedi ve köpeklerde salya artışı, halsizlik, dengesizlik, güçsüzlük ve titreme gibi ciddi belirtilere yol açtığı görülmüştür [11]. Vakaların çoğunda yağ, sahibi tarafından bilerek uygulanmıştır. Genç ve küçük yapılı kedilerde ağır tablo daha sık görülmüştür [11]. Evcil hayvanınıza veterinere danışmadan uçucu yağ sürmeyin.

 

KANIT NE DİYOR?

 

Uçucu yağlar arasında en çok araştırılan lavantadır. 90 çalışmayı inceleyen bir sistematik derleme ve meta-analizde, lavanta koklamanın kaygı (anksiyete) puanlarını azalttığı görülmüştür [12]. Ancak araştırmacılar çalışmaların çoğunun düşük kaliteli olduğunu ve yöntemlerin birbirinden çok farklı olduğunu vurgulamıştır. Koklama için ancak bir etki işaretinden söz edilebildiğini belirtmişlerdir [12]. Aynı derlemede ağızdan alınan lavanta yağının daha tutarlı sonuç verdiği görülmüştür. Ancak bu sonuçlar, standartlaştırılmış ve ilaç olarak üretilmiş bir preparatla elde edilmiştir. Evde kullanılan aromaterapi yağları için geçerli değildir [12].

 

Uyku konusunda 15 çalışmayı kapsayan bir sistematik derleme, uçucu yağ koklamanın hafif uyku sorunlarında olumlu etkisi olabileceğini bildirmiştir. En sık çalışılan yağ yine lavantadır. Yazarlar daha büyük ve daha sağlam çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtmiştir [13].

 

KANITI SINIRLI OLAN UYGULAMALAR

 

• Demans (bunama) ve huzursuzluk: 13 çalışmayı inceleyen bir Cochrane derlemesi, aromaterapinin demanslı kişilerde yararlı olduğunu gösteren ikna edici bir kanıt bulamamıştır. Çalışmaların yarısında yöntem ve raporlama sorunları vardır. Yan etkiler ise yeterince bildirilmemiştir [14].

• Genel olarak: Aromaterapi çalışmalarının çoğu küçük ölçeklidir. Katılımcının kokuyu fark etmesi nedeniyle çalışmayı "kör" yürütmek zordur. Bir çalışmada olumlu sonuç bulunması, o yağın bir hastalığı tedavi ettiği anlamına gelmez [12, 13, 14].

 

Aromaterapi bir hastalığın tıbbi tedavisinin yerine geçmez. Kaygı, uyku sorunu veya başka bir sağlık şikâyetiniz sürüyorsa hekiminize başvurun.

 

KALİTELİ UÇUCU YAĞ SEÇERKEN

 

• Etikette bitkinin Latince adı yazmalıdır. Örneğin lavanta yağı için Lavandula angustifolia [1, 10]. Aynı yaygın adı taşıyan farklı türlerin bileşimi farklıdır.

• Bazı bitkilerin uçucu yağları, kemotip adı verilen ve kimyasal bileşimi farklı türlerde bulunur. Farklı kemotiplerin etkileri de farklı olabilir [1]. Kemotip belirtilmişse bu, ürün hakkında ek bilgi verir.

• Çözücü kimyasallar kullanılarak elde edilen ürünler gerçek uçucu yağ sayılmaz [1]. "Parfüm yağı" veya "esans" yazan ürünler uçucu yağ olmayabilir.

• Işık, sıcaklık ve oksijen uçucu yağı bozar [4]. Koyu renkli cam şişede, ağzı sıkıca kapalı, serin bir yerde saklanan ürünü tercih edin.

• Çocuk kilitli kapak ve damlalık, kazara yutma riskini azaltmaya yardımcı olabilir [6].

 

Size uygun ürün ve doğru kullanım şekli için eczacınıza danışabilirsiniz.

 

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

 

KAYNAKLAR

 

[1] National Cancer Institute (NCI). Aromatherapy With Essential Oils (PDQ®) – Health Professional Version. Son güncelleme 31.10.2024. https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/aromatherapy-pdq

[2] de Groot AC, Schmidt E. Essential oils, Part IV: Contact allergy. Dermatitis. 2016;27(4):170–175. https://doi.org/10.1097/DER.0000000000000197

[3] Hagvall L, Sköld M, Bråred-Christensson J, Börje A, Karlberg AT. Lavender oil lacks natural protection against autoxidation, forming strong contact allergens on air exposure. Contact Dermatitis. 2008;59(3):143–150. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.2008.01402.x

[4] Turek C, Stintzing FC. Stability of essential oils: a review. Compr Rev Food Sci Food Saf. 2013;12(1):40–53. https://doi.org/10.1111/1541-4337.12006

[5] Kaddu S, Kerl H, Wolf P. Accidental bullous phototoxic reactions to bergamot aromatherapy oil. J Am Acad Dermatol. 2001;45(3):458–461. https://doi.org/10.1067/mjd.2001.116226

[6] Lee KA, Harnett JE, Cairns R. Essential oil exposures in Australia: analysis of cases reported to the NSW Poisons Information Centre. Med J Aust. 2020;212(3):132–133. https://doi.org/10.5694/mja2.50403

[7] Tibballs J. Clinical effects and management of eucalyptus oil ingestion in infants and young children. Med J Aust. 1995;163(4):177–180. https://doi.org/10.5694/j.1326-5377.1995.tb124516.x

[8] European Medicines Agency (EMA), HMPC. Eucalypti aetheroleum – herbal medicinal product (kamuya yönelik özet EMA/HMPC/288003/2014). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/eucalypti-aetheroleum

[9] European Medicines Agency (EMA), HMPC. Menthae piperitae aetheroleum – herbal medicinal product (kamuya yönelik özet EMA/55625/2020). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/menthae-piperitae-aetheroleum

[10] European Medicines Agency (EMA), HMPC. Community herbal monograph on Lavandula angustifolia Miller, aetheroleum (EMA/HMPC/143181/2010), 27 Mart 2012. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-community-herbal-monograph-lavandula-angustifolia-miller-aetheroleum_en.pdf

[11] Khan SA, McLean MK, Slater MR. Concentrated tea tree oil toxicosis in dogs and cats: 443 cases (2002–2012). J Am Vet Med Assoc. 2014;244(1):95–99. https://doi.org/10.2460/javma.244.1.95

[12] Donelli D, Antonelli M, Bellinazzi C, Gensini GF, Firenzuoli F. Effects of lavender on anxiety: a systematic review and meta-analysis. Phytomedicine. 2019;65:153099. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2019.153099

[13] Lillehei AS, Halcón LL. A systematic review of the effect of inhaled essential oils on sleep. J Altern Complement Med. 2014;20(6):441–451. https://doi.org/10.1089/acm.2013.0311

[14] Ball EL, Owen-Booth B, Gray A, Shenkin SD, Hewitt J, McCleery J. Aromatherapy for dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2020;8:CD003150. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003150.pub3